Наўпрост за крамай «Спутник» па Першамайскай пачынаецца вуліца Карабанаўская. Яна паўстае дзвюма старымі хаткамі. Паглядзіш на іх — і здзівішся: маўляў, этнаграфічная вёска ў цэнтры горада! Завяршаецца вуліца ў Пячэрску. «Раней праспекта Міра не было, — тлумачыць гісторык Ігар Пушкін, — а паралельна, дзе зараз знаходзіцца корпус педуніверсітэта (Геафак), ішла вуліца Лядзькоўская, а за ёю — Карабанаўская. Гэта быў прыватны сектар, чыстая зона, як зараз у Маскве — Рублёўка. Калісьці тут стаялі вялікія дамы, альтанкі, увечары магілёўцы збіраліся і пілі чай».
— Карабанаўскае прадмесце — ускраіна на поўначы горада, — працягвае тлумачыць Ігар Аляксандравіч. — Яно пачало фарміравацца ў другой палове ХІХ стагоддзя на месцы так званай Лядзькоўскай сотні. З цягам часу прадмесце прасунулася за яе межы і раскінулася каля Дубравенкі ў бок Пячэрскага лесапарку. Яго назва звязана, хутчэй за ўсё, з першымі забудоўшчыкамі і ўладарамі зямельных надзелаў — Карабанаўскімі. Дарэчы, захаваліся ў Магілёве вуліцы: Ніжнекарабанаўская, Верхнекарабанаўская і Карабанаўская.

Што да Карабанаўскіх могілак, то яны ўтварыліся напрыканцы ХІХ стагоддзя. Да рэвалюцыі мелі назву «Брацкія могілкі». Дарэвалюцыйных пахаванняў засталося мала: у савецкія часы старыя могілкі руйнаваліся, а на іх месцы хаваліся перадавікі вытворчасці. З ліку славутасцяў тут пахаваны У.Кумельскі, тут знаходзіцца надмагільны помнік 1930-х гг. эпохі індустрыяльнага канструктывізму.

Ёсць брацкая магіла, у якой пахаваныя савецкія салдаты і падпольшчыкі. Усяго іх — 43. Яны загінулі ў чэрвені 1944 года. Гэта воіны 238-й стралковай дывізіі 50-й арміі 2-га Беларускага фронту, камсамолец С. Сагалін, забіты гітлераўцамі ў 1943 г., член падпольнай групы, якая дзейнічала на чыгунцы. У 1965 г. на пахаванні ўсталяваны абеліск.

На пачатку 1990-х гг. у газеце «Веснік Магілёва» быў апублікаваны матэрыял Віктара Юшкевіча аб тым, што менавіта на Карабанаўскіх могілках хавалі палітычных вязняў, рэпрэсаваных і расстраляных у Магілёве ў 1930-я гг.
Цікавы таксама помнік 1930-х гг. Ён адпавядае і часу, і тагачаснаму статусу Магілёва. У 1930-я гг. наш горад патрапіў у гісторыю. Усяму БССР быў вядомы план 1-й пяцігодкі — індустрыялізацыі краіны. У Магілёве распачалося будаўніцтва буйных прадпрыемстваў, напрыклад фабрыкі імя Куйбышава, аўтарамонтнага завода і г.д. У 1935 г. распрацоўваецца план пераносу сталіцы БССР з Мінска ў Магілёў. Адпаведна эпохі ствараліся і помнікі.
— Вось гэта, — Ігар Пушкін вядзе нас уздоўж могілак, — месца пахавання славутага Уладзіміра Кумельскага. Побач з ім ляжыць Сямён Бернардаў, член партыі ВКПб. А гэта — тыповае афармленне для савецкіх часоў: вазы... На помніку Кумельскага напісана: «Заслуженный деятель искусств». Фотаздымак, на жаль, не захаваўся. Зверху таксама нейкае набалдашша было, не думаю, што крыж — хутчэй, зорка.
Што характэрна для магіл савецкага часу? Па-першае, выкарыстоўваўся выключна бетон — не нейкі мармур ці камень, а менавіта «пралетарскі» бетон. Магіл з такімі помнікамі было шмат, але яны не захаваліся... Таксама былі характэрныя надпісы: помнік усталяваны не бацьку ці брату, а менавіта «члену партыі ВКПб».
Дарэвалюцыйных пахаванняў засталося ўсяго 2. Вось — адно з рэдкіх, датаваных 1900-м годам. А вось цікавае пахаванне: надтруннік, заліты бетонам. З адваротнага боку надпіс — Соня Самуілаўна Фэдэр, 1936 год.
— 1930-я гг., — заўважае гісторык, — гэта эпоха Мадэрну, новых тэхналогій... Вось характэрны помнік... Калісьці тут былі прыступачкі... Усталяваны ён прадпрыемствам. Гэта сапраўдны твор мастацтва — малаток, нейкая дэталь... Год пахавання — 1939 (як раз год пераносу сталіцы). Як можна прачытаць, тут пахаваны «Борун — ударнік камуністычнай працы», нават значка стаіць: «От коллектива рабочих и ИТР фабрики искусственного волокна Куйбышева». Гэта, напэўна, нейкі былы кіраўнік, бо помнік яму ставіла цэлая фабрыка...

Ставіліся помнікі проста: рабілася апалубка і залівалася бетонам. Магчыма ў іншых гарадах ёсць лепшыя савецкія пахаванні, але для Магілёва гэты помнік унікальны.
— Зараз пойдзем у другое месца, — Ігар Пушкін вядзе нас у самы глыб могілак і па дарозе распавядае. — Ёсць даведнік «Магілёў». Там згадваецца 15 або 16 могілак, але пра Карабанаўскія няма асобнага артыкула. Чаму? Справа ў тым, што збоку ад могілак — роў і кусты. Сведкі казалі, што тут НКВД хавала расстраляных палітвязняў... Дарэчы, частка могілак спаўзла ў гэты роў.

— Тут, — паказвае на шэрыя абеліскі гісторык, — у асноўным пахаванні 1950 — 60-х гг. А вось Брацкая магіла. Надпісы на ёй зроблены чамусьці не па альфабэце — злева направа, а, наадварот, справа налева. Спачатку ідуць афіцэры, а потым — радавыя.
Ідзем далей. Трапляем на вялізны крыж. «Такія крыжы рабіліся толькі ў савецкія часы, — схіляецца да яго Ігар Пушкін, — Іх варылі з трубы і ўпрыгожвалі зрэзанымі кружэлькамі з той жа самай трубы. А вось і кованка — напісана, што пахаваны ўрач, 1934 год. А вось крыж — 1944 года, пад ім ляжыць нехта Логвінава. Памёрла 20 лютага. Дарэчы, пахавана пры немцах. У лютым 1944 года Магілёў яшчэ не вызвалілі».
На гэтым наш шпацыр па Карабанаўскіх могілках завершаны. Дзякуем шаноўнаму Ігару Аляксандравічу Пушкіну за цікавы расповед і спадзяемся на далейшае супрацоўніцтва. У планах супрацоўнікаў сайта — шэраг гістарычных публікацый, прысвечаных у тым ліку магілёўскім могілкам і пахаваным на іх славутым людзям.
П. Левановіч, mycity.by