Максім Гарэцкі
(1893, в. Малая Багацькаўка - 1938)

Максім Гарэцкі (1893, в. Малая Багацькаўка Мсціслаўскага раёна – 1938).
Ён думкай і словам служыў Беларусі.

18 лютага спаўняецца 115 гадоў з дня нараджэння славутага беларускага пісьменніка, пачынальніка айчыннага літаратуразнаўства Максіма Гарэцкага.

У літаратуру Максім Гарэцкі прыйшоў усяго праз некалькі гадоў пасля Купалы і Коласа. У яго літаратурным маніфесце “Развагі і думкі” выказана мара: “Прозы, прозы, добрай мастацкай прозы беларускай дайце нам! Каб на стале каля тоўстай кніжкі вершаў “Шляхам жыцця” ляжала б не ценейшая кніжка прыгожай прозы”. Ён перакананы: “Беларускай літаратуры суджана сказаць многае новае ў вобласці духу”. Сваё прадказанне малады празаік выказаў так: “Скранулася Беларусь, узварухнуліся яе спрадвечныя імшары, і я з вялікай надзеяй жду беларускіх Дастаеўскіх, Ул. Салаўёвых. Ждуць людзі беларускага Гогаля”.

Максім Гарэцкі нарадзіўся 18 лютага 1893 г. Яго бацька Іван Кузьміч і маці Афрасіння Міхайлаўна, жыхары вёскі Малая Багацькаўка на Мсціслаўшчыне, малазямельныя сяляне са спачуваннем адносіліся да жадання сваіх дзяцей вучыцца. Маці ведала шмат песень — Максім запісаў ад яе 318 народных песень. I выдаў асобнай кнігай. У кожнага ў сям’і быў свой талент: старэйшы брат Парфірый вёў на вайне дзённік, малодшы Гурык, будучы акадэмік, захапляўся самаўдасканальваннем, сястра Ганначка, любіміца сям’і, пісала братам змястоўныя лісты з развагамі пра жыццё. Максім вонкава нагадваў бацьку, а па натуры быў падобны больш да маці, такі ж мяккі і лагодны. У яго быў аналітычны розум і глыбокая пачуццёвасць. Добра іграў на розных музычных інструментах, імправізаваў, як сапраўдны акцёр.

У школу граматы ў суседняй Вялікай Багацькаўцы будучы пісьменнік пайшоў у восем гадоў. Затым перайшоў у царкоўнапрыходскую школу у Вольшы. У 1909 г. паступіў у Горы-Горацкае каморніцкае вучылішча. Але душой гарнуўся да літаратуры, удзельнічаў у гуртку аматараў прыгожага пісьменства. Гурткоўцы выпісвалі «Нашу Ніву», куды Максім слаў допісы. Каморнікам працаваў на Віленшчыне — работы хапала: якраз ішла сталыпінская зямельная рэформа. Заўсёды памятаў, што беларускаму руху «настаўнікі і літаратары яшчэ доўга будуць больш патрэбны, чым каморнікі і аграномы». 25 студзеня 1913 г. «Наша Ніва» змясціла першае апавяданне М. Гарэцкага «У лазні», падпісанае шматзначна «Максім Беларус». У 1914 г. выйшаў у свет зборнік апавяданняў «Рунь». Малады празаік збіраўся паступаць на гісторыка-філалагічны факультэт Пецярбургскага універсітэта, але ў ліпені 1914 г. быў прызваны на армейскую службу.

У жніўні 1918 г. Гарэцкі стаў супрацоўнікам газеты «Звязда», разам з рэдакцыяй пераехаў у студзені 1919 г. у Мінск, сталіцу БССР, затым у Вільню, дзе вымушаны быў застацца пасля захопу горада белапалякамі. Выкладаў на беларускіх настаўніцкіх курсах і ў Віленскай беларускай гімназіі. У 1920 г. выдаў «Гісторыю беларускай літаратуры», якая вытрымала некалькі перавыданняў і на працягу 20-х гг. была падручнікам для школ, педвучылішчаў і ВНУ. На многіх старонках «Гісторыі» моцна адчуваецца, што яна напісана майстрам мастацкага слова, ярка, вобразна, эмацыянальна, захоплена.

У Мінску М. Гарэцкі выкладаў на рабфаку БДУ беларускую мову і літаратуру, у лютым 1925 г. стаў навуковым сакратаром Літаратурнай камісіі Інбелкульта, быў яго правадзейным членам. У лютым 1926 г. быў прызначаны загадчыкам кафедры беларускай мовы і літаратуры Горацкай сельскагаспадарчай акадэміі. Летам таго ж года ездзіў ў Сібір і на Далёкі Усход, на аснове сабранага матэрыялу пра жыццё беларусаў-перасяленцаў напісаў «Сібірскія абразкі». 3 1928 г. ён зноў у Мінску, працуе ў Інбелкульце. Улетку лячыўся ў Еўпаторыі. У 1930 г. арыштаваны ДПУ, у красавіку 1931 г. высланы на пяць гадоў у Вятку, дзе быў грабаром, чарцёжнікам, тэхнікам-каштарыснікам, калькулятарам, намеснікам прараба. У 1935 г. атрымаў дазвол жыць у горадзе Пясочня тады Смаленскай вобласці, дзе працаваў настаўнікам рускай мовы і літаратуры.

У ссылцы працаваў над раманамі «Віленскія камунары», «Камароўская хроніка», вёў дзённікавыя запісы «Скарбы жыцця», якія створаны у іншасказальнай форме, дзе пераважае іранічна-трагічная інтанацыя. У лістападзе 1937 г. Максім Гарэцкі зноў арыштаваны як «вораг народа». Пастановай тройкі НКУС Смаленскай вобласці быў прысуджаны да расстрэлу, а 10 лютага 1938 г. расстраляны ў Вязьме. Праз 21 год самі бальшавікі прызналі пісьменніка ні ў чым не вінаватым перад савецкай уладай і афіцыйна рэабітавалі яго 15 лістапада 1957 г.

Пасля смеркі пісьменніка ўпершыню быў апублікаваны раман “Віленскія камунары” (1963), а таксама незавершаныя творы “Камароўская хроніка” (1966) і “Скарбы жыцця” (1993).

Шмат зроблена пісьменнікам у галіне крытыкі і літаратуразнаўства, лексікаграфіі. Напісана першая “Гісторыя беларускае літаратуры” (1920), складзена “Хрэстаматыя беларускай літаратуры. ХІ век – 1905 г.” (1928), складзены “Невялічкі беларуска-маскоўскі слоўнік” (1919).

Істотнае месца ў творчасці М. Гарэцкага займае перакладчыцкая дзейнасць. Ён пераклаў на беларускую мову выдатны помнік літаратуры ўсходніх славян “Слова аб палку Ігаравым”, творы М. Горкага “Зброднік”, “Канавалаў”, А. Фадзеева “Разгром”, і інш. У 1984-86 гг. Выйшаў першы Збор твораў Максіма Гарэцкага ў 4-х тамах.

Мастацкія творы Максіма Гарэцкага вылучаюцца тым, што яны напісаны не староннім наглядальнікам, а непасрэдным удзельнікам народнага жыцця, сапраўдным народным інтэлігентам. Усе болькі і радасці беларускага жыцця пакідалі ў кволай душы пісьменніка суцэльны глыбокі след… Усім жыццём, сваёй творчасцю Максім Гарэцкі паказаў, што ён быў вартым прадстаўніком беларускай народнай інтэлігенцыі. (з успамінаў Гаўрылы Гарэцкага, брата)



Падрыхтаваў Юрась Каласоўскі